Οι ενεργειακές κοινότητες στην Ελλάδα 5ο άρθρο στη σειρά “Energy Community Insights: A Tour of Central & Eastern Europe” του προγράμματος LifeCOMET

Οι ενεργειακές κοινότητες στην Ελλάδα
5ο άρθρο στη σειρά “Energy Community Insights: A Tour of Central & Eastern Europe” του προγράμματος LifeCOMET

Το έργο Life COMET έχει ως στόχο να μεταμορφώσει το τοπίο της κοινοτικής ενέργειας στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη μέσω της ανάλυσης, της ανταλλαγής εμπειριών και της δημιουργίας συμμαχιών. Η σειρά άρθρων στην ιστοσελίδα του πρότζεκτ «Energy Community Insights: A Tour of Central & Eastern Europe» συνοψίζει εθνικές αναλύσεις και σχέδια δράσης για την ενίσχυση της ωριμότητας της κοινοτικής ενέργειας* στην Κροατία, την Εσθονία, την Ελλάδα, την Ουγγαρία, την Πολωνία, τη Ρουμανία και τη Σλοβενία.

Το παρόν -5ο- άρθρο διερευνά το σημερινό τοπίο των ενεργειακών κοινοτήτων στην Ελλάδα, επισημαίνοντας τις βασικές προκλήσεις και διατυπώνοντας προτάσεις πολιτικής για την προώθηση της ανάπτυξής τους και τη διασφάλιση της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητάς τους.

Τρέχον επίπεδο ωριμότητας των ενεργειακών κοινοτήτων στην Ελλάδα 

Η Ελλάδα αποτελεί χώρα με πλούσιο ηλιακό και αιολικό δυναμικό και μακρά ιστορία συνεταιριστικών σχημάτων. Ωστόσο, και παρά την ύπαρξη σχετικού πλαισίου από το 2018 (ν4513/2018), οι ενεργειακές κοινότητες αναπτύσσονται με αργό ρυθμό. Τον Σεπτέμβριο του 2024 οι εγγεγραμμένες στο μητρώο ενεργειακές κοινότητες ξεπερνούσαν τις 1.700 με τις περισσότερες να βρίσκονται σε λιγνιτικές περιοχές όπως η Κεντρική και η Δυτική Μακεδονία. Από το σύνολο των κοινοτήτων όμως, μόνο μερικές δεκάδες από αυτές είναι πρωτοβουλίες από πολίτες που υιοθετούν στην πράξη την ενεργειακή δημοκρατία. 

Τα λίγα αυτά αυθεντικά σχήματα έχουν δημιουργήσει πρότυπα έργα συνολικής ισχύος άνω των 7.5MWp2, κατά κύριο λόγο φωτοβολταϊκά για αυτοπαραγωγή, με ισχυρή συμμετοχή πολιτών και ευάλωτων νοικοκυριών. Το βραδύ ξεκίνημα των ενεργειακών κοινοτήτων φαίνεται να αποτελεί παρελθόν, καθώς βάσει στοιχείων οι αιτήσεις για σύνδεση στο ενεργειακό δίκτυο από ενεργειακές κοινότητες υπερτερούν των εμπορικών αιτήσεων, δείχνοντας μια άνευ προηγουμένου δυναμική. Από την άλλη, οι μεγάλες καθυστερήσεις στη σύνδεση των έργων με το δίκτυο και η αδυναμίας πρόσβασης σε αυτό αποτελούν σημαντικό εμπόδιο για την ταχεία ανάπτυξη των κοινοτήτων, δημιουργώντας αβεβαιότητα και πιέσεις στα μέλη.

Οι βασικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι ενεργειακές κοινότητες στην Ελλάδα είναι οι εξής:

Ρυθμιστικά και νομοθετικά εμπόδια

• Η ενσωμάτωση στην εθνική νομοθεσία των Ενεργειακών Κοινοτήτων Πολιτών (ΕΚΠ) και των Κοινοτήτων Ανανεώσιμων Ενέργειας (ΚΑΕ) βάσει του νόμου 5037/2023 δημιούργησε ρυθμιστική ασάφεια μέσω τριών επικαλυπτόμενων ορισμών και νομικών δομών που εμποδίζει την περαιτέρω πρόοδο, καθώς η πρότερη μορφή κοινοτήτων του 4513/2018 συνυπάρχει με τις δύο νέες.
• Η μετάβαση από τον εικονικό ενεργειακό συμψηφισμό (virtual net metering) στον εικονικό ενεργειακό ταυτοχρονισμό (virtual net billing) με τον νόμο 5106/2024 έχει προσθέσει πολυπλοκότητα στον σχεδιασμό επενδύσεων και έργων.
• Ενώ περιφέρειες όπως η Δυτική Μακεδονία έχουν αναπτύξει υποστηρικτικά σχέδια, η εθνική στρατηγική έχει δει αργή υιοθέτηση, με περιορισμένη έμφαση στις ενεργειακές κοινότητες στο επικαιροποιημένο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ)*. 

*Η ανάλυση διεξήχθη πριν την δημοσίευση της πιο πρόσφατης εκδοχής του ΕΣΕΚ τον Ιανουάριο 2025

Χρηματοδοτικές προκλήσεις 

• Μηχανισμοί χρηματοδότησης, όπως το επιχειρησιακό πρόγραμμα «Δίκαιη μετάβαση» και το Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, συχνά παραβλέπουν τις οικονομικές ανάγκες των πρωτοβουλιών από πολίτες.
• Οι περισσότερες ενεργειακές κοινότητες βασίζονται σε επενδύσεις μελών, περιορίζοντας την προσβασιμότητα για τους πολίτες με χαμηλότερο εισόδημα.
• Οι τράπεζες επιδεικνύουν περιορισμένη υποστήριξη σε μη κερδοσκοπικές κοινοτικές πρωτοβουλίες, περιορίζοντας τη δυνατότητα κλιμάκωσης των έργων.

Θέματα δικτύου και γραφειοκρατίας 

• Οι καθυστερήσεις στη σύνδεση των έργων στο δίκτυο λόγω των γραφειοκρατικών δυσλειτουργιών αποθαρρύνουν τις περαιτέρω επενδύσεις.
• Οι πάροχοι ενέργειας συχνά δεν συμμορφώνονται πλήρως με τις ήδη υπάρχουσες συμβάσεις ενεργειακού συμψηφισμού, προκαλώντας οικονομική αβεβαιότητα για τις ενεργειακές κοινότητες και τα μελλοντικά τους έργα με ενεργειακό ταυτοχρονισμό.

Ευαισθητοποίηση κοινού και δέσμευση ενδιαφερόμενων μερών

• Οι ενεργειακές κοινότητες παραμένουν σε μεγάλο βαθμό άγνωστες στο κοινό, γεγονός που εγείρει την ανάγκη για ισχυρότερες εκστρατείες ευαισθητοποίησης.
• Παρά την ύπαρξη δικτύων όπως η Δέσμη Ενεργειακών Κοινοτήτων, η οποία προωθεί ευνοϊκές πολιτικές για τις ενεργειακές κοινότητες, η συμμετοχή των ενδιαφερομένων μερών στην εθνική ενεργειακή πολιτική παραμένει ελάχιστη.
• Η απουσία συνεκτικού πολιτικού διαλόγου περιορίζει τον αντίκτυπο των ενεργειακών κοινοτήτων στην εθνική ενεργειακή μετάβαση.

Προτάσεις πολιτικής για την ενίσχυση των ενεργειακών κοινοτήτων στην Ελλάδα

Για να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα που εντοπίστηκαν στην ανάπτυξη των ενεργειακών κοινοτήτων και να δημιουργηθεί ένα υποστηρικτικό περιβάλλον στην Ελλάδα, προτείνονται οι εξής πολιτικές δράσεις:

Απλοποίηση ρυθμιστικού πλαισίου

• Δημιουργία ενιαίου νομικού πλαισίου που να καλύπτει όλες τις διατάξεις σχετικές με ενεργειακές κοινότητες.
• Ενίσχυση της σαφήνειας στους κανονισμούς σχετικά με την αδειοδότηση, τη σύνδεση στο δίκτυο και τις απαιτήσεις συμμόρφωσης.
• Υιοθέτηση ψηφιακών εργαλείων και διαδικασιών για μείωση της γραφειοκρατίας και δημιουργία ενός “One-stop-shop” για ενεργειακές κοινότητες.

Ανάπτυξη οικονομικών και επιχειρηματικών μοντέλων

• Δημιουργία ευέλικτων χρηματοδοτικών εργαλείων, όπως δάνεια με ευνοϊκούς όρους, ειδικά για τις μικρές και μεσαίες ενεργειακές κοινότητες.
• Ανάπτυξη επιχειρηματικών μοντέλων που ενσωματώνουν την ευέλικτη χρήση ενέργειας (flexibility) και την απόκριση στη ζήτηση (demand response) για μεγαλύτερη ενεργειακή ανθεκτικότητα.
• Διασφάλιση σωστής και στοχευμένης οικονομικής υποστήριξης από προγράμματα, όπως πχ το Απόλλων, σε αυθεντικές πρωτοβουλίες από πολίτες.

Βελτίωση της δέσμευσης των ενδιαφερομένων μερών και της ευαισθητοποίησης του κοινού

• Ενίσχυση των συμπράξεων μεταξύ των ενεργειακών κοινοτήτων, των Δήμων και των εθνικών φορέων, ώστε να διασφαλιστεί η συμπερίληψη των λύσεων από πολίτες στην ενεργειακή μετάβαση
• Αύξηση της ευαισθητοποίησης του κοινού μέσω στοχευμένων εκπαιδευτικών εκστρατειών που αναδεικνύουν τα οφέλη των ενεργειακών κοινοτήτων.
• Ενθάρρυνση των Δήμων να ενσωματώσουν τη δημιουργία ενεργειακής κοινότητας στις τοπικές ενεργειακές στρατηγικές τους.

Παρά τα σημαντικά εμπόδια, το κίνημα της ενεργειακής κοινότητας στην Ελλάδα κερδίζει έδαφος. Η πρόσφατη νομοθεσία επιτρέπει πλέον τη συλλογική αυτοκατανάλωση ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές σε επίπεδο πολυκατοικίας, ενθαρρύνοντας τη συμμετοχή της κοινότητας και μειώνοντας το ενεργειακό κόστος των νοικοκυριών. Ωστόσο, οι προσπάθειες εξοικονόμησης ενέργειας μεγαλύτερης κλίμακας απαιτούν ισχυρότερη οικονομική και νομοθετική υποστήριξη.

Τοπικές πρωτοβουλίες όπως αυτή του “Υπερίωνα”, ενεργειακής κοινότητας στην Αθήνα, δείχνουν τις δυνατότητες των προσπαθειών από-τα-κάτω, προωθώντας την εξοικονόμηση ενέργειας και ενισχύοντας τους δεσμούς της κοινότητας. Στο μεταξύ, η Δέσμη ως δίκτυο συνεχίζει να προωθεί πολιτικές για πιο συμπεριληπτικές και βιώσιμες ενεργειακές πολιτικές, αν και απαιτείται μεγαλύτερη συμμετοχή των ενδιαφερομένων μερών για διαρκή αντίκτυπο.

Η Ελλάδα έχει τη δυνατότητα να πρωτοστατήσει στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας με γνώμονα την κοινότητα, αλλά η επίτευξη αυτού του στόχου θα απαιτήσει συνεχή πολιτική δέσμευση, σαφήνεια των κανονιστικών ρυθμίσεων και βελτιωμένη οικονομική στήριξη. Μείνετε συντονισμένοι για το επόμενο άρθρο που θα αφορά στην Ελλάδα, όπου θα διερευνήσουμε το έργο που επιτελεί η Δέσμη για την υποστήριξη των εξελίξεων της κοινοτικής ενέργειας στη χώρα.

Διαβάστε την πλήρη έκθεση με την αξιολόγηση του εθνικού καθεστώτος για την ανάπτυξη και λειτουργία των ενεργειακών κοινοτήτων στην Ελλάδα εδώ. 

*Για τη μέτρηση της ωριμότητας, δημιουργήθηκε ένα προσαρμοσμένο εργαλείο αξιολόγησης, το οποίο περιλαμβάνει σταθμισμένα κριτήρια και βαθμολογεί τις επιδόσεις των χωρών σε 11 τομείς: πολιτική βούληση, διαδικασία ενσωμάτωσης Ευρωπαϊκών οδηγιών, τοπικές, περιφερειακές και εθνικές στρατηγικές, ρυθμιστικό πλαίσιο, επιχειρηματικά μοντέλα, χρηματοδότηση, συλλογική αυτοκατανάλωση, δικτύωση, γνώση, ευαισθητοποίηση και δέσμευση των ενδιαφερόμενων φορέων.